शुक्रवार, नोव्हेंबर 24, 2017
   
Text Size

प्रवेश पहिला

नमन
अतुल तव कृति अति भ्रमवि मति ईश्वरा !  ॥ध्रु.॥
वर्षती मेघजल, शांतविति भूमितल, सलिल मग त्यजुनि मल जात सुरमंदिरा ॥
गोविंद पूर्व-पद-अग्रज स्मरुनि पद, उधळि निज हृत्सुखद शब्द रत्नाकरा !  
(गोविंदाग्रज)
(मधुकर व वसंत)
(स्थळ : रस्ता)

मधुकर :    वेडयांचा बाजार आहे आमचे घर म्हणजे ! वसंतराव, एकेकाचा प्रकार ऐकलात तर अक्कल गुंग होऊन जाईल तुमची ! नाहीतर उगीच वेणूताईचे लग्न इतके लांबणीवर पडले असते का ! आज काही नाही तरी सोळावे वर्ष असेल तिला ! पण आमचे तात्या पडले ज्येतिष्याच्या नादात ! आण्णासाहेबांना सगळा वैद्यकाचा व्यापार आणि आईला देवधर्म पुरतात ! बरे दादाविषयी म्हणाल तर त्याने संन्यासदीक्षा घ्यावयाची फक्त बाकी ठेविली आहे !

वसंत :    खरेच, माधवरावांच्या डोक्यात हे वेड कसे काय आले ?

मधुकर :    लग्न झाले तोपर्यंत सर्व ठीक होते; पुढे त्यांना कळले की, वहिनीला लिहिता वाचता येत नाही म्हणून; आणि हे म्हणजे पक्के सुधारणावादी ! केला निश्चय की, पुन्हा म्हणून बायकोचे तोंड पहावयाचे नाही, आणि त्या सुमारास विवेकानंद, स्वामी रामतीर्थ, हंसस्वरूप या मंडळींच्या व्याख्यानांचा प्रसार सुरू झाला होता. त्या वैतागात आमच्या दादासाहेबांनीही परमार्थाची कास धरिली !  इकडे बिचारी रमावहिनी माहेरी चांगले लिहायला वाचायला शिकली, पण उपयोग काय ?  इतक्या  अवकाशात  दादासाहेब  पूर्ण विरक्त बनले !  वहिनींना घरी आणावयाचे नाव काढले की हे घर सोडण्याच्या प्रतिज्ञा करायला लागतात !

वसंत :    पण मधुकर, मला वाटते की माधवरावांचे हे वैराग्य फार दिवस टिकणार नाही !  हे दोन दिवासांचे वारे दिसते सगळे ! काही प्रयत्न केला तर माधवराव अजून ठिकाणावर येतील !

मधुकर :    येतील तेव्हा खरे ! पण आज तर घरात ऐका वेडयाची भर पडली आणि बाकीच्यांच्या वेडांना उठावणी मिळाली ! तात्या म्हणतात त्याला साडेसाती आहे सध्या; अण्णा म्हणतात, अभ्यासाने आणि जाग्रणाने त्याचे डोके फिरले आहे आणि आई म्हणते कुणी तरी जादूटोणा केला आहे ! वसंत :    आणि तिघांचेही आपापल्या परीने सारखे उपाय चालू असतील.

मधु :    ते काही विचारू नका. त्यांच्या पत्रिकेची वर्षफळे काढण्यात तात्या वर्षेच्या वर्षे घालवितात; अण्णांच्या औषधांनी आणि काढयांनी त्याची अन्नपाण्याची सुध्दा गरज भागविली आहे आणि आईने तर अंगार्‍याधुपा-यांनी त्याला शुध्द बैरागी बनविला आहे !

वसंत :    काय विलक्षण मंडळी ! हा प्रकार पाहून तुम्हाला अगदी वेडयासारखे होत असेल!

मधु :    अहो, इतक्याने कुठे आटोपते आहे सारे ? दादाच्या लग्नात आपण चुकलो असे प्रत्येकाला वाटते आहे आणि वेणूताईच्या लग्नाबद्दल फाजील सावधगिरी घेऊ न मागच्या चुकीचा वचपा भरून काढण्याची तिघांनीही आपापल्या मनाशी गाठ बांधून ठेविली आहे !

वसंत :    आमची यमुताई मोठी भाग्याची म्हणून निर्विघ्नपणे तुमच्या पदरात पडली म्हणायची!

मधु
:    त्यावेळी आमच्या मंडळीत इतकी जागृती झाली नव्हती. नाहीतर माझ्या लग्नाचा प्रकारसुध्दा वेणुताईच्या लग्नासारखाच झाला असता. हल्ली मात्र खरा तमाशा चालला आहे घरात ! वेणुताई आणि दादा यांच्या कल्याणासाठी तिहेरी उपायांचा सारखा मारा सुरू आहे.

वसंत
:    यमुताई कधीकधी या गोष्टी सांगते, पण इतका प्रकार असेल असे नव्हते आम्हाला वाटत ! मग कदाचित् ती मुद्दाम सांगत नसेल !

मधु :    ती सांगणार किती तुम्हाला ! अण्णांनी  या दोघांसाठी औषधांचा असा साठा करून ठेविला आहे घरात की तो पाहून मुर्डी आंजर्ल्याच्या वैद्यांनासुध्दा लाज वाटावी ! आईने दोघांच्या हातापायांत गंडेताईतांची इतकी गर्दी केली आहे की दोघांनीही ताबूतांत फकिरी घेतली आहे असा भास होतो. आणि तात्यांनी तर या दोघांची वर्षफळे, पत्रिका  यांच्या नकला करण्यासाठी आणि टिपणे करण्यासाठी वीस रुपये दरमहाचा एक स्वतंत्र कारकून ठेवून दिला आहे !

वसंत :    आणि माधवराव हे सारे मुकाटयाने सोशीत असतात वाटते !

मधु :    तो इकडे लक्षच देत नाही ! भोवती बैराग्यांचा एक तांडा असला म्हणजे झाले ! त्याने तर घराला धर्मशाळेची कळा आणून ठेवली आहे.

वसंत :    अशा घोटाळयांत सारी जबाबदारी तुम्हालाच सांभाळावी लागते हे स्वाभाविकच आहे.  मधुकर, मी वेणूच्या लग्नाचा विषय आज मुद्दामच काढिला आहे हे तुमच्या लक्षात आलेच असेल.

मधु :    तुम्ही न बोलता तुमचा हेतू माझ्या डोळयांसमोर नेहमी उभा असतो; पण ज्या गोष्टीचा इलाज आपल्या हाती नाही तिचा नुसता उच्चार करण्यात काय हाशील आहे या विचाराने मी नेहमी स्वस्थ बसतो.

वसंत :    तर काय आमच्या प्रीतिविवाहाची आशा मी सोडून द्यावी म्हणता ? मधुकर, आमचा प्रीतिविवाह म्हणजे एखाद्या नाटकातली नाही तर कांदंबरीतील बडबड समजू नका ! तुमच्या लग्नात वेणू मला देण्याबद्दल जी सारखी थट्टा चालली तिचा आमच्या दोघांच्याही मनावर अगदी तात्पुरताच परिणाम झाला नाही. लग्नानंतर यमुताईबरोबर मी तुमच्या खेडेगांवी एक महिनाभर होतो त्यावेळी एकमेकांच्या अधिक परिचयाने तो परिणाम दृढ झाला. तुमच्या लग्नातल्या थट्टेला आम्ही लग्नापेक्षा जास्त महत्त्व देऊ लागलो. पुढे, तुम्हाला माहीतच आहे, मी जरी त्यानंतर कधी तुमच्या घरी आलो नाही तरी या तीन चार वर्षांत आमच्या यमुताईबरोबर वेणू आमच्या घरी दोन चार वेळा महिना महिना राहिली होती. या अवकाशात आमच्या एकमेकांच्या गुणांची आम्हाला पारख पटून तुमच्या लग्नातल्या थट्टेला आमच्या लग्नाने खरेपणाचे स्वरूप देण्याचा निश्चय केला आणि या कामात माझी सारी भिस्त, मधुकर, एकटया तुमच्यावरच आहे. आमच्या लग्नाला तुमची आडकाठी नाही ना ?
(राग-यमन. ताल-दादरा.)
वैवाहिक दीक्षा जधिं प्राप्त हो तुला ॥ प्रमोत्सव होई की तेवि तो मला ॥ध्रु.॥
आप्तवर्ग बांधिति ती सुत्र-बंधनें ॥ तींच करिति सुदृढ सुनव प्रेम-बंधनें ॥
अंकुरित प्रेमांकुर होइ त्या पळा ॥1॥

मधु :    असल्या अनुरूप विवाहाला दुर्दैवाखेरीज दुसर्‍या कोणाची आडकाठी असणार? मी मागेच एक दोन वेळा तुमच्याबद्दल गोष्ट काढिली होती; पण तात्या म्हणतात तुमचे टिपण जमत नाही, आई म्हणते परतवेल होते आणि अण्णा तर वैद्याच्या मुलाखेरीज कोणाचे नाव सुध्दा काढू देत नाहीत. यंदा तात्यांनी पुढल्या महिन्यात वेणूचे ग्रह साधारण बरे आहेत तेव्हा तेवढयात लग्न करून घ्यायला हरकत नाही म्हणून लग्नाला कशीतरी परवानगी दिली आहे एकदाची ! तेव्हा आता लोकांची तोंडे बंद करण्यासाठी निदान त्या बाळाभाऊ शी का होईना पण एकदाचे वेणूचे लग्न करण्याचा मी विचार केला आहे.

वसंत :    बाळाभाऊ  कोण हा !

मधु :    अहो तो आमच्या गावच्या वैद्यबुवांचा मुलगा ! वैद्यबुवांनी अण्णांच्यावर आपल्या वैद्यकाचे चांगलेच जाळे पसरले होते. अण्णा त्यांच्या अगदी अर्ध्या वचनात वागत असत. वैद्यबुवांच्या अंतकाळी अण्णांनी त्यांना वचन दिले की वेणू बाळाभाऊ ला देईन म्हणून. आता बाळाभाऊने स्वत: नकार दिल्याखेरीज अण्णा म्हणतात मी काही माझ्या वचनाला बाध आणणार नाही.

वसंत :    बरे; निदान मुलगा तरी बरा आहे का ?

मधु :    कसला बरा ? जाणून बुजून पोरीला विहिरीत लोटायची ! घरच्या माणासांनी शिकण्यासाठी इथे ठेवला आणि मुलाने नाटकाचा छंद धरिला ! उठता बसता नाटकाखेरीज बोलणे नाही ! नेहमी नाटकवाल्यांत पडलेला !

वसंत :    आणि अशा माकडाच्या पदरी तुम्ही असले रत्न बांधणार ? मधुकर, यापेक्षा वेणूला खरोखरीच एखाद्या-

मधु :    वसंतराव, मला काहीच कळत नाही असे समजू नका !  पण हा लोकापवाद मोठा कठीण आहे !  चवाठयावरची कुत्री भाकरीच्या तुकडयाने तरी भुंकायची थांबतात; कावळा व्रण असेल तिथे तरी चोच मारितो, विंचवाला छेडले तरच तो नांगी चालवितो; पण लोकांच्या कुटाळकीची तऱ्हा या सर्वांच्या विरहित असते. तेव्हा असा देखता डोळयांनी आगीत पाय घालायला तयार झालो आहे. बरे दुर्दैवाने  त्याचे टिपणही तात्यांच्या पसंतीस उतरले आहे ! आज आता तेवढयासाठीच निघालो आहे.  कुठून तरी त्याला हुडकून काढून एकदा मुलगी समक्ष पहा म्हणजे शास्त्रोक्त झाले म्हणून सांगतो.

वसंत :    धिक्कार असो आमच्या समाजाला ! विचारी मनुष्याला असा अविचार करणे भाग पडते आणि त्याबद्दल त्याला कोणी दोष देत नाही ! अरेरे असे प्रकार पहात बसण्यापेक्षा संन्यास घेऊ न वनवास पत्करलेला बरा !

मधु :    वसंतराव असं अगदी निराश होऊ नका ! चला आज त्या बाळाभाऊला बोलावू, त्याला दोन गोष्टी सांगून पाहू ! मीही आज रात्री पुन्हा तुमच्याबद्दल गोष्ट काढून पाहतो ! पाहू, प्रयत्नांती परमेश्वर ! नाहीतर होणाराला पाठ दिलीच पाहिजे. चला, त्या बाळाभाऊ चा तपास काढू.

वसंत :    काशीच्या नव्या पाठशाळेतून शिक्षण संपवून परीक्षा दिल्यानंतरसुध्दा तेथेच राहिलो असतो आणि संन्यास घेतला असता--

मधु :    व: मग दादाला हसायला कुठे जागा उरली ? चला अहो, हातपाय गाळू नका. चला.
(राग-विहाग. ताल-त्रिवट.)
सजुनि तुम्हा संन्यासी होतां नुरत तिळहि हंसण्या वारण इतरां कां तुम्ही हंसतां ॥ध्रु.॥
हा विषाद द्या त्यजुनि तुम्ही प्रयत्न करुनि वरा नव यशा ॥1॥